مقدمه :
در تحليل ساختاري كمربندهاي كوهزايي يكي از مفاهيم بنيادي بر هم كنش عناصر ساختاري و هماهنگي عناصر هندسي در آنها مي باشد . ساختارهاي صفحه اي موقعيت محورهاي كرنش و خطوط كرنشي را در طي فرآيند فرگشتي كوهزاد نشان مي‌دهند. اين شناسه ها ، در بررسي مراحل كرنش افزايشي (Progressive deformation ) نيز نقش بسزايي دارند . در كمربندهاي كوهزادي همگرا هندسه ورقه هاي راندگي به عنوان مهمترين عناصر ساختاري در تحليل جنبشي مي توانند مورد استفاده قرار گيرند . همچنين صفحات برگواره در سنگهاي دگرگوني كه در طي فرايند همگرايي شكل گرفته اند نيز موقعيت محورهاي كرنش و چرخش مسيرهاي كرنش را شناساگر هستند (McClay , 1992 ) در اين مقاله به بررسي هندسي ورقه هاي راندگي و برگواره هاي واحدهاي سنگي دگرگوني در دامنه شمالي افيوليت ملانژ جنوب بيرجند و مقايسه خطوط جنبشي پرداخته شده است . براي اين منظور در گستره اي به وسعت 40×15 كيلومتر در 58 ايستگاه موقعيت هندسي ورق هاي راندگي و در 73 ايستگاه موقعيت هندسي برگواره ها در متافليش هاي كرتاسه فوقاني برداشت شده اند . داده هاي جمع آوري شده به كمك نرم افزارهاي رايانه اي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند . بررسيهاي پتروگرافي بر روي متافليش ها و گسله سنگهاي مسير راندگي نيز با استفاده از نمونه هاي دستي جهت يابي شده و مقاطع نازك در مقياس ميكروسكوپي مطالعه شده است .

زمين شناسي منطقه
منطقه مورد مطالعه از نظر تقسيم بندي ايالت هاي ساختاري پوسته ايران زمين در شمال ايالت ساختاري سيستان واقع مي شود . اين ايالت ساختاري در خاور ايران با روند كلي شمالي جنوبي ، در واقع زمني درز برخوردي قطعه لوت با قطعه افغان است
(Tirrule etal., 1983 ) ك حاصل بسته شدن باريكه اقيانوسي شرق ايران ، بين پهنه لوت و بلوك افغان در انتهاي مزوزوئيك – ابتداي ترشير مي باشد . اين پهنه برخوردي شامل مجموعه‌هاي سنگي زمين ساختي سنگكره اقيانوسي ، نهشته هاي رخساره فليش ، مجموعه‌هاي آذر آواري و آتشفشاني و نهشته هاي رخساره مولاس از كرتاسه فوقاني به بالا مي باشد . پهنه سيستان در بخش شمالي با تغييرجهت به طرف باختر به صورت تداخلي وارد قطعه لوت شده و در واقع افيوليت ملانژ جنوب بيرجند يكي از پايه‌هاي
زمين ‌درز سيستان مي باشد ( خطيب 1377 ) روند كلي اين مجموعه افيوليت ملانژ در جنوب بيرجند خاوري – باختري بوده و توسط يك پهنه برشي چپگر د ( خطيب و زرين كوب 1379 ) با امتداد خاوري – باختري به دو بخش شمالي جنوبي تقسيم مي شود . فعاليت راندگي هاي رخداده در افيوليت ملانژهاي جنوب بيرجند را مي‌توان ناشي از حركت رو به شمال ديواره باختري گسل امتداد لغز نهبندان دانست .
موقعيت تكتونيكي
همگرايي قطعات زمين ساختي لوت و افغان در كرتاسه پاياني منجر به بسته شدن باريكه اقيانوسي خاور ايران و در نتيجه پيدايش كوهزاد خاوري با روند شمالي جنوبي گرديده است . بر هم كنش قطعات زمين ساختي لوت و افغان در طي اين فرآيند ، پيچيده‌گيهاي ساختاري را در مجموعه هاي سنگي زمين ساختي همگرا را موجب شده است فرا رانش قطعات سنگ كره اقيانوسي بر روي لبه قاره‌اي يا واحدهاي سنگي لبه فعال موجب بهم خوردن نظم توالي افيوليتي شده است . حركت دو سويه بر روي ساخت هاي همسو و ناهمسو كه عمدتا از نوع راندگي مي باشند اندركنش همگرايي سريع محسوب مي گردد . علاوه بر اين دگرگوني حركتي واحدهاي سنگي ( عمدتاً رخساره فليش ) بر روي اين ساختارها هماهنگي هندسي و جنبشي برگه‌هاي راندگي و برگواره‌هاي دگرگوني را شناساگر است .
واحدهاي سنگي – زمينساختي افيوليت – ملانژ جنوب بيرجند
عمده واحدهاي سنگي در منطقه مورد مطالعه شامل سنگهاي اولترامافيك ، مافيك و گدازه‌هاي بازيك با با تداخلهايي از رسوبات پلاژيك با سن كرتاسه فوقاني ، رخساره هاي فليش ، رخساره هاي مولاس ،‌سنگهاي آتشفشاني و آدر آواري ترشيري – كواترنري و نهشته هاي كواترنر مي باشند . قرارگيري منطقه مورد مطالعه در پهنه برشي سيستم گسل نهبندان باعث آشفتگي هاي تكتونيكي شديدي در مجموعه سنگي جنوب بيرجند شده است
( خطيب 1377 ). علي رغم اين آشفتگي ،‌ كليه اجزاي يك توالي كامل افيوليتي رامي توان در اين منطقه مشاهده نمود كه از قاعده به سمت بالا شامل : پي دگرگوني ، توالي گوشته اي ، منطقه انتقال ( Transitional zone ) ،‌ گابروهاي لايه اي ،‌گابروهاي ايزوتروپ ، دايكهاي ورقه اي نسبتاً قائم و گدازه هاي بازيك با ساخت بالشي و لوله اي مي باشند
( اميني و همكاران ، 1381) .
عناصر ساختاري
الف – برگواره ها
درمتافليش‌هاي كرتاسه فوقاني دو سري برگواره قابل شناسايي هستند . سري اول از نوع رخ اسليتي شده و موقعيت هندسي روند بيشينه صفحات 52NE ، N80W است . اين سري از برگواره ها توسط سري دوم 85NW ،N5E مي باشد كه سري دوم برگواره ها در بخش مياني رشته كوه باقران بيشتر متداول بوده اما فراواني آنها به سمت خاور و باختر به صورت نمايي كاهش پيدا مي‌كند همچنين اين سري برگواره نسبت به سري اول داراي دامنه رخ ( Domain Cheavage ) كوچكتر ولي فضاي رخ ( Cleavge Space ) بزرگتر مي باشند . با توجه به اينكه هر دو سري برگواره در يك نوع سنگ تشكيل شده اند اين مطلب بيانگر اختلاف شرايط تشكيل اين دو سري برگواره در دو زمان متفاوت است . سري اول از هندسه برگه هاي روراندگي تبعيت مي نمايد و مي توان آنرا به عنوان يك ساخت همسو در فرآيند همگرايي و بسته شدن باريكه اقيانوسي جنوب بيرجند درنظر گرفت .
ب – برگه‌هاي راندگي
برگه‌هاي راندگي به عنوان عنصر ساختاري اصلي در تكوين رشته كوه جنوب بيرجند محسوب مي گردند. برداشت 117 صفحه راندگي در 58 ايستگاه در دامنه شمالي رشته كوه باقران موقعيت هندسي اين عنصر ساختاري را به طور ميانگين 15-42N ، N80-90W در بخش مركزي و در بخش باختري 25SW ، N10-0W نشان مي دهند. رانش برگه‌هاي راندگي در جهت جنوب – جنوب باختر مي‌باشد . شواهد بدست آمده از نقشه هاي هوا مغناطيس در جنوب بيرجند بيانگر نا برجا بودن قطعات سنگ كره اقيانوسي بر روي پوسته قاره‌اي مي‌باشد .
ج- بردارهاي لغزشي
در گستره هاي با دگر شكلي شكننده مانند افيوليت – ملانژ جنوب بيرجند سطوح لغزشي اغلب حاوي اشكالي هستند كه شناساگر جهت لغزش ميباشند . اين اشكال شامل تكتوگليف‌ها ، خطوط لغزشي ، خطواره هاي فيبري ، فابريك آرد سنگ و برشهاي ريدل هستند . بعضي از اين اشكال در يك جهت مشخص ثبت شده و جهت حر كت رانشان مي‌دهند ،‌ درحاليكه برخي ديگر فقط نشان دهنده يك بردار لغزشي غير قطبي هستند.
در بسياري از برداشتها ، اين بردارها ي لغزشي نمي‌توانند مستقيما وابسته به تنش با بزرگي كرنش نهايي در اين مجموعه سنگي باشند (Platt al.1988 , Marret . & Allmendinger 1990 , Twiss et al. 1991 ) . اما ميتواند نشاندهنده يك حركت مرحله اي بين دو بلوك گسلي در يك سيستم مستقل باشند . علاوه بر اين ، با تشخيص جهت حركت بر روي گسلهاي حاشيه اي كه جدا كننده بلوكها هستند اين داده ها مي‌تواند به نحوه ساز وكار گسلش كه توام با چرخش بوده‌اند ، كمك كند . تحليل بردارهاي لغزشي درتركيب با داده ها ي چرخشي وابسته مي‌تواند به عنوان چهارچوب مرجع براي كامل نمودن درك ساز و كار فرگشت جنبشي يك پهنه تغيير شكل يافته سنگي محسوب گردد.
د – تحليل بردارهاي لغزشي
داده هاي بردارهاي لغزشي كه درگسترده تماسي روراندگي هاي اصلي برداشت شده اند ، نشاندهنده روند NNE در منطقه جنوب بيرجند هستند . نتايج بدست آمده از تحليل محورهاي روراندگيها و بخشهاي زيرين آنها در شكل 4 نشان داده شده است . در هر استريوگرام يك صفحه گسل اصلي و خطواره هاي همراه با آن نشان داده شده است ، كه جهت رانش دراين روراندگي ها در راستاي جنوب غرب مي باشد . روند بردار لغزشي اصلي 22 ، N80E برروي سطوح كم شيب قرار دارد ، كه شامل سطوح موازي با شيب به سمت شمال شرق درگسلهاي تراستي است و همچنين سطوحي كه به موازات ريدلهاي با شيب به سمت شمال هستند داراي يك شيب كل در حدود 20 درجه به سمت شمال مي‌باشند.
ه – هندسه محوري روراندگيها
بررسي هندسي روراندگيهاي مرزي در بخش پيشاني رشته كوه باقران ( دامنه شمالي )‌،‌ جاييكه اين روراندگيها بخوبي رخنمون دارند صورت گرفته است . نقشه نشان مي دهدكه در شمال كوهستان يك مرحله اصلي از فرآيند روراندگي با روند تقريبي خاوري – باختري توالي افيوليت – ملانژي رامتاثر كرده و بر روي آن افتاده است .بدليل ستبراي كم روراندگيها ، سيماي رخنمون گسلهاي رورانده شديداً وابسته به توپوگرافي است .اين امر مي تواند به وضوح در حاشيه شمالي پهنه برشي بوشاد مشاهده شود ( خطيب ، زرين كوب 1378) .
نتيجه گيري :
مقايسه عناصر ساختاري درافيوليت ملانژهاي جنوب بيرجند بيانگر شرايط هندسي و جنبشي فرآيند تكويني اين كوهزاد مي باشد . بيشترين فراواني در بين عناصر ساختاري را برگه هاي راندگي دارا هستند كه به عنوان شناسانگر هندسه جنبش كوهزادي موردتحليل مي توانند قرار گيرند . هندسه برگه هاي راندگي 15-42N ، N80-90W و رانش برگه ها در راستاي جنوب – جنوب باختر نيز بيانگر جهت فرارانش واحدهاي سنگي زمين ساختي
( عمدتا قطعات سنگكره اقيانوسي ) مي باشند. همسويي هندسي برگواره هاي موجود در متافليش هاي كرتاسه فوقاني با برگه هاي راندگي نيز بيانگر كرونولوژي همزمان اين دو عنصر ساختاري دراين پهنه كوهزادي مي باشد كه احتمالا آغاز بسته بندي باريكه اقيانوس جنوب بيرجند را همزمان با سن متافليش ها ( كرتاسه فوقاني ؟ ) تداعي مي كند .
نوسنده : خطیب، محمد مهدی – زرین کوب، محمد حسین
منابع :

-Marrett,R. & Allmendinger, R.W. 1990.Kinematic analyses of fault slip data. J.Struct. Geol. 12,973-986 -McClay, K.R.,1992, Thrust tectonics, Chapman &c Hall, p.447
- Platt, J.P., Leggett, j.k. 8c alam, s. 1988, Slip vector and fault mechanics in the makran accretionary wedge, southwest Pakistan. J. geophysics. Res. 93, 7955-7973
-Tirrule, R., Bell, L. R., Griffis, R.J. and Camp, V. E., 1983, The sistan suture zone of eastem Iran, G.S.A. Bulletin, Vol. 84, pp. 134-150.
-Twiss,R.J., Protzman,J.M. & Hurst,S.D.1991. Theory of slickenside pattems based on the velocity gradient tensor and micro rotation. Tectonophysics 186, 215-239