ما در كشوري زندگي مي كنيم كه در حدود سه چهارم مناطق ان در محدوده گرم و خشك و نزديك به 3مساحت ان كاملا كويري است.
وجود صدها محوطه باستاني در يزد ،كرمان،كاشان،نطنزو.....مويد ان است كه انسانها در طول تاريخ با توجه بهقدمت حضورشان همه اين مناطق را زير پا گذاشته و با مشاهده اندك پتانسيل زيست-انساني با توجه به تكنيك در دسترس بنيان زندگي اجتماعي را بنا نهاده اند.
شرايط آب و هوايي در كوير دشوار است اما با طراحي هاي همساز با اقليم در اين مناطق،گذشتگان بر شرايط دشوار ان فايق امده و زندگي در اين مناطق را آسان نموده اند.
در حال حاضر طراحي هاي نامناسب بدون در نظر گرفتن شرايط اقليمي در بعضي نقاط موجب شده تا مردم بااين تصور كه زندگي در اين مناطق بسيار دشوار است حاشيه كويرها را ترك كرده به مناطق با شرايط آب وهوايي مناسب تر كوچ كنند.و در دسته ديگر ازاين مناطق كه براي سكونت دايم مناسب نمي باشد ولي داراي جاذبه هاي گردشگري فراواني است ،در نظر نگرفتن امكانات و تسهيلات لازم براي گردشگران موجب شده كه اين بخش عظيم از سرمايه ملي به دست فراموشي سپرده شود .
مطالعه راهكارهاي ابتكاري پيشينيان براي دستيابي مطلوب ترين پاسخ به نياز زيستي ساكنان اين مناطق،تعريف نمودن درست مفهوم توسعه حيات در كوير و خلق راهكارهاي ابتكاري ودر راستاي طراحي همساز بااقليم اين مناطق ،بدون شك تنها راه بقاي اين سرزمينها به عنوان مهماندار انسان خواهد بود .
لذا اين تحقيق تلاشي است در جهت توسعه حيات در كوير وبيان نحوه پيدايش كويرها ، معرفي جاذبه هاي گردشگري كويرها و در نهايت دستيابي به راه حلهايي براي طراحي دراين گونه مناطق در راستاي تبديل پتانسيل هاي نهفته اين سرزمينها و تبديل به انرژي هاي كاربردي در فضاست .
توسعه حيات در كوير
مقدمه:
"كوير انتهاي زمين است .پايان سرزمين حيات .در كوير گويي به مرز عالم ديگرنزديكيم و از آن است كه ماورالطبيعه را كه همواره فلاسفه از آن سخن گفته اند و مذهب بدان مي خواند در كوير به چشم مي توان ديد. ،مي توان احساس كرد." (1).
با آنكه بخش عظيمي از كشورمان كويريست اما اكثر مردم تصور درستي از اين مناطق ندارند.
قبل از ورود به هر بحث در زمينه معماري كويري و توسعه حيات در اين مناطق ،بهتر است تعريف كاملي ازكوير و نحوه پيدايش آن ارايه داده شود.آنچه در فرهنگ دهخدا در تعريف واژه كوير آمده چنين است
"كويرهاي ايران درياهاي قديمي خشك شده اي است كه به تدريج آب آنها تبخير شده ،املاح موجود در آنهارسوب كرده و اراضي باير نمك زار و بي حاصلي را تشكيل داده است .در بعضي نقاط اين كويرها رشته هاي منفردي از كوههاي اطراف پيش آمده و تشكيل نواحي كوهستاني بسيار خشك مي دهدو چون هواي اين نواحي بسيار خشك است اختلاف درجه حرارت در آن بيشترمحسوس است به قسمي كه درجه حرارت روز در حدود 65 تا 70 درجه و حرارت شب در حدود 3 الي صفر درجه است به همين جهت سنگ كوههاي مذبوربراثر اختلاف درجه حرارت متلاشي شده وبه صورت شن و ماسه در مي آيد و دستخوش باد قرار مي گيرد.تپه هاي شني كه آنها را عموما ريگ روان مي گويند تشكيل رشته هايي به طول چندين كيلومتر و به ارتفاع چهل متر مي دهد كه پيوسته محل آنها در تغيير است.در ناحيه كويرآب بسيار كم است ،قناتها و چشمه سارها به غايت كم آب و اغلب شوراست (2)."
سه منطقه مشخص كويري در ايران شامل كوير مركزي يا دشت كوير،كوير لوت وكوير جازموريان است.
اطراف كويرها رشته كوههايي است و هر چه از كوهپايه ها به مركز اين كويرها پيش مي رويم شرايط آب و هوايي خشن تر و بالطبع زيست مشكل تر خواهد بود.آب و هواي گرم وخشك در تابستان و سرد و خشك در زمستان ،بارندگي و رطوبت بسيار
كم، پوشش گياهي بسيار اندك ،بادهاي همراه با گرد و غبار از خصوصيات كلي اين مناطق است.آنچه در اين كويرها و مناطق گرم و خشك موجب تجمع انسانها و در بعضي نقاط آن منجر بهتشكيل شهرها شده است سه منطقه مشخص کويری ايران سفره هاي غني آب وخاك مطلوب براي كشاورزي بوده.براي" مثال دردشتها و هموارهاي شير كوه سفره هاي غني آب موجب شكل گيري کاروانسرای مرنجاب.ما،خذ-نگارنده شهري به بزرگي يزد شده"( 4) ولي در قسمتهايي كه فقط چند رشته چاه وجود داشته تنها تعدادي كاروانسرا ديده مي شود نظيركاروانسراي مرنجاب كه در كنار قنات آب شيرين در زمان صفوي ساخته شده است معماري سنتي در مناطق گرم و خشك(5).
كاروانسراي مرنجاب ، ماخذ ، نگارنده
شرايط آب و هوايي و جغرافيايي بر نحوه چيدمان عناصر معماري و خصوصيات كالبدي بنادر گذشته تاثيربسزايي داشته است .چنانچه تمام ساختمانها با توجه به اقليم و شرايط محيطي همچون آب ، باد ، تابش خورشيد و.....ساخته مي شده است.
فرم بناها در اين مناطق به صورت كاملا محصور و درونگرا بوده ،ارتفاع اتاقها نسبتا زياد و طاقها غالبا قوسي و گنبدي ساخته مي شده.ديوارهاي نسبتا قطور كه غالبا با خشت و گل و آجر ساخته مي شده از ديگر ويژگيهاي معماري سنتي در اين مناطق است. كف ابنيه و خصوصا حياط پايين تر از سطح معابر ساخته مي شده.خانه ها داراي دو قسمت زمستان نشين و تابستان نشين بوده و اغلب زيرزمين و ايوان داشته اند.دربسياري از اين مناطق براي استفاده از باد مطلوب به منظور تهويه فضاها ،از بادگير استفاده مي شده كه شايدبتوان آن را يكي از نشانه هاي شهري مناطق كويري دانست.
به منظور تامين آب لازم براي زندگي ، از قنات و ساخت آب انبار استفاده نموده و براي تامين آب خنك درتابستان از ساخت يخچال بهره مي جستند.
• توسعه حيات
شايد بهتر باشد كويرها را به دو دسته تقسيم كنيم :
• مناطقي كه براي سكونت و استقرار دايم مناسبند كه شهرها و شهرستانهاي زيادي در اين دسته مناطق شكل يافته اند و همانطور كه پيشتر به آن اشاره شد علت پيدايش اين شهرها وجود آب لازم و كافي براي زندگي بوده است .
• دسته دوم مناطق كويري هستند كه براي سكونت دايم مناسب نيستند .و به دليل نداشتن آب كافي و آب و هواي خشن تر ،پتانسيل لازم براي تشكيل شهر را در خود ندارند اما داراي جاذبه هاي توريستي و گردشگري فراواني هستند و در گذشته بسياري از راههاي اصلي از دل اين كويرها عبور مي كرده و ما امروزه شاهد كاروانسراهاي قديمي بسياري نظير قصر بهرام و كاروانسراي مرنجاب ودر كنار اين مسيرهاي اصلي هستيم .
نحوه برخورد با مسئله توسعه حيات در اين دو منطقه متفاوت است . در دسته اول ما با مجموعه اي از بناهاي مسكوني و خدماتي و ...........مواجهيم و توسعه حيات در آنها به معناي ايجاد فضاهاي لازم براي زندگي دايم وهمخوان با بافت سنتي و در عين حال همساز با اقليم است كه توان پاسخگويي به نياز ساكنان آن و تامين آسايش آنها را داشته باشد. از آنجا كه بحث در مورد آن بسيار مفصل آست و كتابها و مقالات زيادي تاكنون در مورد آن به چاپ رسيده در مقاله حاضر به بحث در مورد كويرهاي دسته دوم پرداخته مي شود .چرا كه بخش عظيمي از سرمايه توريستي كشور است كه به علت بي توجهي و در نظر نگرفتن امكانات لازم ،به دسته فراموشي سپرده شده است. توسعه حيات در اين مناطق به معناي ايجاد امكانات و تسهيلاتي است تا انسانها بتوانند از طبيعت زيباي كوير و آثار به جاي مانده از گذشتگان در قلب اين كويرها استفاده كنند تا صداي قدمهاي گردشگران ،به اين كويرها جاني دوباره بخشد .به عبارت ديگرتوسعه حيات در اين كويرها به معناي رونق دوباره اين سرزمينها به عنوان مهماندار توريستان و گردشگران است. در اين كويرها معماران با طراحي در بافت مسكوني مواجه نيستند بلكه با طراحي اقامتگاههايي براي اقامت چند روزه و مراكزي نظير رصد خانه و مراكز كوير شناسي و از اين قبيل روبرو هستند تا با قرار دادن امكانات لازم براي گردشگران ، دوباره حيات را به اين مناطق باز گردانند .كوير مرنجاب نمونه اي كامل از اين دسته كوير هاست .
• جاذبه هاي گردشگري كوير
در شهرها ما نتنها با مشكل آلودگي صوتي دست و پنجه نرم مي كنيم ،كه با مشكل آلودگي وشلوغي بصري نيز مواجهيم.آن چيز كه كوير را خاص مي كند ،گستردگي افق ،جهان خالي از شلوغي بصري و گسترهء
بينهايت آن است .در بطن كويرها مفاهيم عرفاني بسياري نهفته است . سرزميني كه بر خلاف شهرهاي هزار رنگمان ، تنها يك رنگ غالب تمام سطح آن را پوشانيده است ،رنگ خاك،خاكي كه آغاز خلقت و آفرينش آزآن بود..
به همين دليل از دير باز براي خود شناسي به اين سرزمينها سفر مي كردند،تا در خلوت آن و سكوتي كه درهيچكجا به اين اندازه پر معنا و مفهوم نيست ،صداي دروني خود را بشنوند و آغاز خلقت خود را ببينند. چهارعنصر اصلي يا همان عناصر اربعه ، خاك و آب و بادوآتش ، بيش از هر كجاي ديگر در مقابل ديدگان انسانقرار ميگيرد.زيرا كه اين عناصر طبيعت كوير را تشكيل مي دهند .
تپه ها شني ،از ديگر جذابيتهاييست كه در بعضي مناطق كويري ديده ميشود .دنيايي از اشكال مواج كه باد درهر لحظه آن را جابجا مي كند.و نقشي ديگر بر آن ترسيم مي كند.
بسياري از گردشگران براي شبهاي پر ستاره و رصد ستارگان.و دسته اي ديگر براي عكاسي از اين طبيعت بكر و دست نخورده عازم اين مناطق مي شوند. در بسياري از اين كويرها ابنيه با ارزشي واقع شده كه ميراث گذشتگانمان است. در كويري همچون كوير مرنجاب ،درياچه نمك نيز بر ديگر عناصر جذاب آن افزوده است.
• اصولي براي طراحي در كوير
ما در جايگاهي قرار داريم كه از يكطرف يادگارهاي گذشتگان و تجزيه و تحليل آن ما را در رسيدن به اصولي براي طراحي راهنمايي مي كند و از طرف ديگر با طبيعتي روبرو هستيم كه خود بهترين راهنماي معماران در طراحيست و چه بسا گذشتگان بسياري از ابتكارات خود را از طبيعت ،اين معلم بزرگ،آموخته اند.به طور مختصر به اصولي كه معماران در گذشته براي طراحي در اين نوع مناطق به كار مي بردند اشاره شد آنچه در اينجا لازم است به آن پرداخته شود آن اصولي است كه طبيعت اين مناطق پيشروي معماران قرار مي دهد.نتنها فرمها يي كه در دل طبيعت قرار دارد ، كه آنچه از تجزيه و تحليل و بررسي رفتار و ساختارموجودات ساكن در آنها بدست مي آيد نيز اصولي است كه طبيعت در اختيار طراحان قرار ميدهد تا آنها را در معرض كشف و تجربه قرار دهند. وظيفه خطيري بر عهده ماست كه آن را از طبيعت استخراج كنيم.
بنابر اين مي توان چگونگي برخورد و رفتار موجودات زنده كوير و نحوه سازگاري آنها را با محيط خود و حتي اسكلت بندي آنها را بدقت بررسي كرد و مسلما به اصول مهمي در طراحي اين مناطق رسيد ."انسانها دريونان باستان با دنبال كردن ردپاي بزها و گوسفندان خود مسير بهينه براي جاده كشي را انتخاب ميكردند"( 6)ن يكي از ساده ترين نحوه استفاده از رفتار حيوانات است .
بناب اين شناخت دقيق عواملي كه باعث ايجاد عدم آسايش ساكنان در اين مناطق مي شود
ضروريست.تعدادي از اين عوامل عبارتند از : بادهاي شديد همراه با گرد و غبار ،كمبود آب ، گرماي شديد،خشكي هوا و .................سپس بايد به بررسي نحوه برخوردوواكنش حيوانات وگياهان و انسانها نسبت به اين عوامل پرداخت .
• باد
انسانهايي كه در كوير زندگي مي كنند پوششي ساده دارند و در موقع وزشبادهاي شديد و همراه با گرد و غبار دستارهايي كه بر سر دارند بر صورت مي كشند تا از گرد و غبار در امان باشند.
(7)دستاري كه در هنگام وزش باد بر صورت مي كشند
گياهان كوير يا نظير كاكتوسها پوششي سخت و نفوذ ناپذير دارند و يا مانند بوته هاي خار سبك و متخلخلند كه اين پوشش هر چه به سمت تپه هاي شني پيش مي رويم فشرده تر و خارها بيشتر در هم گره مي خورند زيرا در كنار تپه هاي شني باد گرد غبار بيشتري باخود حمل مي كند .همچنين نحوه گسترش اين گياهان افقي است .
بعضي جانوران كويري مانند مار به هنگام طوفان به عمق زمين پناه مي برند تا از آسيب در امان باشند .
. فرم هاي منحني كه در اين طبيعتها ديده مي شود حاصل سالها فرسايش بوسيله باد است.
کوير مرنجاب ءفرمهايی که در اثر وزش باد بر روی تپه هایشنی ايجاد شده ءما،خذ نگارنده
• اصول استخراج شده براي طراحي :
-1 نماهاي ساختمان مانند پوشش انسانهاي كوير بايد ساده و عاري از هر تزئيناتي باشد زيرا باد موجب ازبين رفتن آن مي شود.
استفاده از پوششي متحرك در مقابل نماي ساختمان كه در هنگام طوفا ن شن جلوي نفوذ گرد و غبار ازطريق روزنهاي ساختمان را بگيرد.
-2 استفاده از سازه هايي شبيه به سازه هاي فضايي مي تواند مانند بوته هاي خار هم سبك و متخلخل باشد و هم مانع نفوذ گرد و غبار به داخل فضاشود.
-3 استفاده از عمق زمين براي جلوگيري از فرسايش
-4 استفاده از فرمهاي منحني استخراج شده از طبيعت ماسه هاي روان .هر چه فرمها نر متر باشد حركت باد بر روي آنها آهسته تر است و بنابر اين تخريب و فرسايش كمتر.
• كمبود آب
انسانها براي تامين آب مورد نياز خود به حفر چاه دست مي زنند و در مواردي نيز از ساقه بعضي گياهان استفاده مي كنند.
بعضي گياهان كوير داراي دو نوع ريشه هستند ،يكي ريشه ها ي سطحي براي جمع آوري آب باران و ديگر ريشه هاي عميق براي رسيدن و دسترسي به آبهاي زير زميني.
جانوران كويري اكثرا پوستي سخت با منافذ اندك دارند و اين باعث مي شود تبخير آب از سطح پوستشان كمتر اتفاق بيفتد و بنابر اين كمتر به آب نياز داشته باشند.
• اصول استخراج شده براي طراحي
-1 قرار دادن پوسته اي سخت با منافذ اندك در اطراف ساختمان
-2 قرارگيري قسمتهايي از ساختمان در عمق
زمين به منظور دستيابي به آبهاي زيرزميني و استفاده از آن براي افزايش رطوبت در فضاها .
• گرماي شديد:
انسانها در گرماي شديد اين سرزمينها سايه اي خنك و دلپذير را طلب مي كنند ، سايه درختي ،ديواري و.........به همين دليل سايه در اين كويرهاي تفيده معنايي ويژه مي يابد.
حيوانات از گرماي شديد به اعماق خاك پناه مي برند و خزندگاني مانند مار خانه هايشان به
صورت حفره هايي در دل خاك است .
گياهاني همچون خار با شاخه هاي تودر توي خود مانع تابش مستقيم نور خورشيد به سطح دروني مي شوند و همچنين اين شاخه ها بر روي يكديگر ايجاد سايه مي كنند .
فرمهاي منحني موجود در سايت در قسمتهايي نظير آنچه در شكل ديده مي شود ، سا يه هاي دلپذيري ايجاد مي كنند كه باعث خنك شدن زمين قرار گرفته در سا يه مي شوند.
اصول استخراج شده براي طراحي:
-1 با قرار دادن ساختمان در عمق زمين مي توان آن را از تغييرات و نوسانات جوي محافظت كرد .پوسته زمين مانند يك عايق حرارتي عمل مي كند.
-2 استفاده از سازه هاي فضايي كه سا ختاري همانند بوته هاي خار دارد مانع تابش مستقيم نور خورشيد به سطح دروني مي شوند.
-3 فرمهاي منحني و شيبداري كه در اين طبيعت بر روي شنهاي روان شكل گرفته موجب مي¬شود كه تابش خورشيد كه در بيشتر مواقع عمودي است را به صورت مايل دريافت كند.
بررسي موارد ديگر از حوصله اين مقاله خارج است بنابر اين به تجزيه و تحليل موارد ذكر شده بسنده مي كنم.
نتيجه
معماري نيز همچون موجودات زنده بايد همساز با طبيعت و منطبق با عوامل اقليمي و بستري باشد كه درآن شكل مي گيرد.همانطور كه هر نوع گل و پوشش گياهي در كوير نمي تواند رشد كند وهر حيواني درشرايط كويري نمي تواند زندگي كند ، هر نوع معماري نيز قابل استفاده در كوير نيست .تنها موجوداتي مي توانند در اين سرزمينها به حيات خود ادامه دهند كه سيستم بدنشان با شرايط كويري سازگار باشد .و بالطبع معماري مي تواند آسايش ساكنين اين مناطق را ايجاد كند كه همساز با اقليم مناطق كويري باشد.الهام از طبيعت و تجزيه و تحليل ساختار موجودات كويري و چگونگي برخورد آنها با شرايط سخت كوير و نظاره طبيعت كوير از همه زواياي ممكن و فرمهايي كه در طبيعت وجود دارد ،مسلما ما را به راه حلهايي مناسب در جهت طراحي در اينگونه مناطق خواهد رسانيد . با اميد اينكه روزي اين پهنه ء آرام و ناشناخته در معرض ديد و كشف معماران و گردشگران قرار گيرد .
منابع و ماخذ:
-1 دكتر علي شريعتي – هبوط در كوير
-2دكتر محمد معين-لغت نامه علي اكبر دهخدا 1351 -- چاپ سيروس
-3 فرامرز پارسي - كوير و معماري كويري- مجله معمار 26
-4 همان ماخذ
-5 براي مطالعه بيشتر در اين زمينه به كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي نوشته آقاي وحيد قباديان مراجعه كنيد
-6 آنتوني سي آنتونيادس - بوطيقاي معماري - 1381 - انتشارات سروش
-7 عكس قسمتي از عكسي در كتاب شهر اسلامي نوشته پروفسور نجم الدين بمات – ترجمه دكتر محمدحسين حليمي و منيزه اسلامبولچي- انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي كليه عكسها توسط نگارنده از كوير مرنجاب در زمستان 1384 تهيه شده است

Abstract
Development of Life in Desert
Iran is a country, three fourth of which is dry and arid while an
approximate one third is covered with deserts.
The existence of hundreds of ancient sites in Yazd, Kerman, Kashan,
Natanz, etc, indicates that throughout the history human beings have
explored all these areas to find the minimum potential of living, and
using their contemporary techniques, they have set up their social
lives.
Weather conditions in deserts are exceedingly difficult, still through
the use of designs consistent with climatic conditions, the inhabitants
cope up with these hard living conditions, and thus make life easy.
At present, poor designs, taking no notice of the weather conditions
have caused people to abandon these areas, thinking they are too
hard to live in, and move to places with better weather conditions.
Some other areas, though not desirable to take up residence, are
abundant in tourist attractions but unfortunately, the lack of
adequate facilities for visitors have made these great national assets
totally unattended.
The study of innovative approaches of the predecessors to seek a
reasonable answer to the essential needs of inhabitants to these areas,
offering a concise definition of life development in desert and the
creation of structured approaches to maintain consistency with the
weather conditions, can indubitably guarantee life in these areas.
Thus, this research tends to: develop life in deserts, clarify the
creation of deserts, present Maranjab desert as one with lots of
tourist attractions and finally put forward solutions to come up with
designs to exploit the untapped potentials of such areas and change
them into practical energy in space.

مهرنوش لطيفي
دانشجوي كارشناسي ارشد معماري