گیاه زعفران پاییزه

کد: ۷۷۹

اجداد گیاه زعفران پاییزه احتمالاً متعلق به گونه Crocus cartwrightianus از غرب مدیترانه و بومی یونان است.

خصوصیات گیاهشناسی زعفران پاییزه

گیاه زعفران پاییزه (AUTUMN CROCUS) یکی از گونه های جنس زعفران و از خانواده زنبق سانان یا آیریداسه می باشد. این گونه یکی از بهترین گونه های جنس زعفران از نظر تولید بخش های مختلف و مورد استفاده ی گل می باشد. گیاه زعفران پاییزه، چندساله بوده که در فصل پاییز به گل می رود. از نظر قدمت استفاده نیز دارای قدمت بسیار زیادی بوده بطوریکه از ۳۵۰۰ سال پیش تا کنون مورد کشت و کار قرار می گیرد. اجداد گیاه زعفران پاییزه احتمالاً متعلق به گونه Crocus cartwrightianus (زعفران وحشی) از غرب مدیترانه و بومی یونان است که C. sativus بر اثر انتخاب مصنوعی از گونه رعفران زینتی که به آن اشاره شد، به منظور به دست آوردن خامه طویل تر به دست آمده است.

گیاه زعفران پاییزه عقیم و تریپلوئید بوده و دارای گل هایی به رنگ ارغوانی است که به دلیل عقیم بودن، بذرهای زنده تولید نمی کند. و در نتیجه تکثیر آن از طریق کورم ها صورت می گیرد.

زعفران گیاهی کوچک و چند ساله به ارتفاع ۱۰ تا ۳۰ سانتی متر است. از وسط پیاز و یا قاعده ساقه، تعدادی برگ باریک و دراز خارج می شوند. از وسط برگ ها، ساقه گلدار خارج شده که به یک تا سه گل منتهی می شود. گل های گیاه زعفران پاییزه دارای ۶ گلبرگ بنفش رنگ هستند که ممکن است در بعضی واریته ها به رنگ گلی یا ارغوانی باشند.

گل ها گیاه زعفران پاییزه دارای ۳ پرچم و یک مادگی منتهی به کلالهٔ سه شاخه به رنگ قرمز متمایل به نارنجی است. قسمت مورد استفاده گیاه زعفران پاییزه، انتهای خامه و کلاله سه شاخه است که به نام زعفران مشهور است و دارای بوی معطر با طعم کمی تلخ می باشد.

برگ گیاه زعفران پاییزه معمولاً از ۱سانتیمتر تا ۴ سانتیمتر می باشد، زعفران برگ های نوک تیز دارد که روی آنها تیره تر و زیرشان روشن تر است. شدت این تفاوت در گونه های مختلف متفاوت می باشد. ضخامت برگ هم ممکن است در ارقام مختلف، متفاوت باشد.

لیست انواع گیاهان دارویی

رنگ کلاله که به میزان کارتنویید و لیکوپن موجود در آن بستگی دارد، از قرمز پررنگ تا نارنجی کمرنگ دیده شده است. کلاله سه شاخه است و اندازهٔ آن نسبت به خامه که تعداد آن نیز سه عدد می باشد، متفاوت است. ممکن است بلندتر، کوتاه تر، و برابر با آن باشد. همچنین طول آن نسبت به گلبرگ ها نیز متفاوت است. در ایران همهٔ گونه های مختلف بلندتر، کوتاه تر و تا اندازه ای برابر زعفران وجود دارند.

لبهٔ کلاله در انتهای آن حالت چین خورده دارد که در برخی ارقام زعفران بسیار بیشتر دیده می شود. عرض دهانهٔ آن نیز بستگی به گونه های آن از پهن تا نازک می باشد. رنگ لبهٔ انتهایی کلاله دارای رگه سفیدی است که بسته به گونه های متفاوت، می تواند کم یا زیاد باشد.

گیاه زعفران پاییزه زردرنگ است که در برخی گونه ها مانند زعفران خزری بسیار پررنگ و در گونه هایی دیگر مانند زعفران زاگرسی کمرنگ تر می باشد. این تفاوت رنگ به نسبت کارتنویید موجود در آنگونه بستگی دارد.

شکل عمومی گیاه زعفران پاییزه سوخ می تواند بیضوی پخ، لوزی، تخم مرغی، دایره ای و یا بیضوی پهن باشد. یکی از صفات مورد بررسی پهنای گردن آن می باشد که ممکن است خیلی باریک، باریک و تا بسیار پهن دیده شود. شکل قاعدهٔ پیاز آن ممکن است گرد و یا تورفته باشد. دیده شده که ضخامت قطر آن در ابتدا و انتها و وسط سوخ شکل آن را متفاوت کرده است.

شکل سوخ از لحاظ استفادهٔ بازار از صفات بسیار مهم آن می باشد. در پیاز زعفران حالت چندقلویی نیز، چنانچه در بیشتر گیاهان دارویی که دارای پیاز هستند، با درصد بسیار پایینی وجود دارد. پیاز زعفران دارای الیاف قهوه ای رنگ است که در برخی گونه ها بسیار فشرده و در گونه هایی دیگر کم پشت تر می باشد و از ورای آن رنگ سفید پیاز به وضوح دیده می شود.

شرایط محیط رشد گیاه زعفران پاییزه

گیاه زعفران پاییزه می تواند در آب و هوای مدیترانه ای و مناطقی که دارای تابستان های گرم و خشک به همراه وزش باد شمالی و زمین های نیمه خشک رشد کند. با اینحال می تواند در زمستان های سرد نیز زنده بماند و پوشش برف و سرمای تا منفی ۱۰ درجه سانتیگراد (۱۴ درجه فارنهایت) را برای مدت کوتاه تحمل کند.

آبیاری منظم برای رشد مطلوب گیاه زعفران پاییزه ضروری است. همچنین به نور کامل نیاز داشته و شرایط نور کم و سایه، رشد گیاه را با مشکل مواجه خواهد کرد.
جهت رشد و نمو مناسب گیاه زعفران پاییزه و تولید محصول مرغوب و مطلوب زمین های حاصلخیز و زهکشی شده بدون درخت با خاک (لومی، لیمونی، رسی و شنی) و آهک دار که pH آن بین ۷-۸ باشد بر زمین های شور، فقیر و مرطوب، اسیدی ترجیح می دهد.

ترکیبات شیمیایی و ارزش غذایی گیاه زعفران پاییزه

مهمترین ترکیبات موجود در گونه های مختلف جنس زعفران شامل ترکیبات زرد رنگ که به خوبی در آب محلول اند (مشتقات کروستین)، ترکیبات تلخ از جمله پیکروکروسین که به ویژه مقوی معده می باشند، مواد معطر (اسانس) که مهمترین ترکیب آن سافرانال می باشد که گاهی تا ۱درصد زعفران را تشکیل می دهد، روغن ثابت به میزان حداکثر ۱۰درصد، رطوبت حدود ۱۳۱۰ درصد و ترکیبات معدنی حدود ۵ درصد می باشد.

هر ۱۰۰ گرم از وزن خشک کلاله های گیاه زعفران پاییزه حاوی ۱۲۹۸ کیلوژول (۳۱۰ کیلوکالری) انرژی، ۶۵.۳۷ گرم کربوهیدرات ها، ۳.۹ گرم فیبر، ۵.۸۵ گرم روغن (۱.۵۸۶ گرم چربی های اشباع، ۰.۴۲۹ گرم چربی های مونوغیراشباع، ۲.۰۶۷ چربی های پلی غیراشباع، ۱۱.۴۳ گرم پروتئین، ۵۳۰ IU ویتامین آ، ۰.۱۱۵ میلیگرم ویتامین ب۱ (تیامین)، ۰.۲۶۷ میلیگرم ویتامین ب۲ (ریبوفلاوین)، ۱.۴۶۰ میلیگرم ویتامین ب۳ (نیاسین)، ۸۰.۸ میلیگرم (۹۷ درصد) ویتامین ث، ۱۱۱ میلیگرم کلسیم، ۱۱.۱۰ میلیگرم آهن، ۲۶۴ میلیگرم منیزیم، ۲۵۲ میلیگرم فسفر، ۱۷۲۴ میلیگرم پتاسیم، ۱۴۸ میلیگرم سدیم، ۱.۰۹ میلیگرم روی، ۱۱.۹ گرم آب، ۵.۶ میکروگرم سلنیوم، ۹۳ میکروگرم فولات، ۱.۰۱۰ میلیگرم ویتامین ب۶ و ۵.۴۵ گرم خاکستر است.

تکثیر گیاه زعفران پاییزه

تکثیر زعفران از طریق بنه که به اشتباه پیاز گفته مى شود، صورت مى گیرد. بنه هایى که براى کاشت انتخاب مى شوند از فندق بزرگتر و از گردو کوچکتر و وزن آنها ۸ گرم به بالا و داراى جوانه انتهاسى سالم و بدون پوسیدگى است، هر چه بنه درشت تر باشد محصول به دست آمده مرغوب تر و عملکرد سال هاى ابتدایى کشت بیشتر خواهد بود. به همین دلیل معمولاً بنه ها را از مزارع ۳ تا ۴ ساله انتخاب مى کنند.

بنه زعفران در سال هاى بعد، بنه هاى دیگرى به وجود مى آورد به طورى که در سال هاى هفتم تا دهم به صورت گروهى از بنه هاى ریز و درشت متراکم در مى آیند. در هر صورت هنگامی که برگ ها کاملاً خشک شدند (از اواسط خرداد ماه) بنه ها را از خاک در مى آورند که معمولاً به دو روش انجام مى گیرد:

روش اول به‌نام خشکه کن است، به این صورت که بنه ها را به وسیله بیلچه یا خیش از زمین خارج در مى آورند. روش دیگر را پیاز ترکن گویند که زمین را آبیارى و پس از گاورو شدن، بنه ها را از زمین خارج مى کنند که در این روش بنه ها کمى مرطوب خواهند بود. از این روش زمانى استفاده مى گردد که کاشت سریع و بلافاصله مورد نظر باشد زیرا انبار کردن پیاز مرطوب نیاز به مراقبت هاى ویژه دارد.

نگهدارى پیازهاى خشکه کن معمولاً به این صورت انجام مى شود که بنه هاى درشت و سالم را جدا نموده و در انبارهاى خشک و داراى تهویه مناسب تا ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر انباشته و تا اواخر تابستان (مرداد و شهریور)، که زمان کاشت است، نگهدارى مى کنند. براى جلوگیرى از هر گونه آلودگى قارچی، پیازها را با سموم قارچکش مانند بنلیت و سولفات مس ضدعفونى مى کنند و به هنگام کاشت، غلاف قهوه اى رنگ روى آن را جدا مى کنند به طورى که آخرین لایه روى پیاز بماند.

بهترین زمان کاشت بنه زعفران معمولاً از تیرماه تا اواسط مهرماه مى باشد و آن زمانى است که بنه کهنه تمام مواد خود را به بنه جدید داده و دیگر آثارى جز تیغه نازکى باقى نمانده است و تمام علف زعفران زرد و خشک شده است تا نیمه مهرماه که جوانه هاى بنه به حدى رشد کرده که هنگام حمل و نقل نشکنند، این زمان مناسب ترین زمان کاشت بنه مى باشد.